tartrazyna artykuł, Dietetyka CM UMK, Higiena, toksykologia i bezpieczeństwo żywności
[ Pobierz całość w formacie PDF ]
//-->BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. – XLIV, 2011, 3, str. 760–767Joanna Gajda-Wyrębek1), Jolanta Jarecka1), Katarzyna Kuźma1),Martyna Beresińska2)ZAWARTOŚĆ BARWNIKÓW MAJĄCYCH SZKODLIWY WPŁYWNA AKTYWNOŚĆ I SKUPIENIE UWAGI U DZIECI WWYBRANYCH ŚRODKACH SPOŻYWCZYCH*1)Zakład Badania Żywności i Przedmiotów Użytku Narodowego InstytutuZdrowia Publicznego Państwowego Zakładu Higieny w WarszawieKierownik: drJ. Postupolski2)Zakład Toksykologii Środowiskowej NIZP-PZHKierownik: prof. dr hab.J. K. LudwickiMając na uwadze ochronę zdrowia konsumenta, zawartość określonychbarwników, dla których wyznaczono wartość akceptowanego dziennegopobrania (ADI), jest limitowana w żywności. Celem przeprowadzonych badańbyła ocena zawartości tych substancji, które według ostatnich doniesieńnaukowych mogą mieć szkodliwy wpływ na aktywność i skupienie uwagi udzieci. Materiał do badań stanowiły napoje bezalkoholowe oraz wyrobycukiernicze. Zawartość barwników we wszystkich próbkach odpowiadaławymaganiom aktualnie obowiązującego ustawodawstwa.Hasła kluczowe: barwniki spożywcze, ocena bezpieczeństwa, napoje bezalkoho-lowe, wyroby cukiernicze.Key words: food colours, safety assessment, soft drinks, confectionery.Barwniki stanowią jedną z grup substancji dodatkowych do żywności. Sądodawane do środków spożywczych w celu nadania lub przywrócenia im barwy(1). Stosowanie substancji dodatkowych, w tym barwników spożywczych, jestaktualnie uregulowane przez następujące akty prawne:- rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1333/2008 z dnia 16grudnia 2008r.w sprawie dodatków do żywności- w zakresie przepisów ogólnychdotyczących stosowania substancji dodatkowych do żywności (1),- rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2010r.w sprawiedozwolonych substancji dodatkowych- w zakresie szczegółowych warunkówstosowania substancji dodatkowych, zgodnych z zapisami dyrektyw UniiEuropejskiej w tym zakresie (2).Sześć barwników, które były przedmiotem niniejszych badań w wybranychśrodkach spożywczych, należy do grupy barwników o określonym liczbowo,akceptowanym dziennym pobraniu (ADI). ADI jest to ilość substancji (wyrażona wmg/kg masy ciała człowieka/dzień), która może być pobierana przez człowieka ze____________* Praca naukowa finansowana ze środków budżetowych na naukę w latach 2010-2013 jako projektbadawczy Nr N N404 110239.Nr 3Zawartość barwników w środkach spożywczych761wszystkich źródeł przez całe życie bez szkody dla zdrowia. Przy ustalaniu limitówdanej substancji w żywności bierze się pod uwagę ADI jak również przewidywanąwielkość pobrania danej substancji. W związku z powyższym, mając na uwadzeochronę zdrowia konsumenta, zawartość barwników posiadających wyznaczoneADI podlega limitowaniu w żywności.W 2007 r. w Wielkiej Brytanii zostały wykonane badania w celu stwierdzeniawpływu spożycia 6 barwników dopuszczonych do żywności na zachowanie dzieci(tzw. „badania z Southampton”) (3). Przedmiotem badań były: tartrazyna (E 102),żółcień chinolinowa (E 104), żółcień pomarańczowa FCF (E 110), azorubina (E122), czerwień koszenilowa A (E 124) oraz czerwień Allura AC (E 129). Badaniaprzeprowadzono w grupie 153 dzieci 3-letnich oraz 144 dzieci 8- i 9-letnich,którym w całym cyklu badań trwającym 6 tygodni podawano, naprzemiennie zdietą bez substancji dodatkowych, napój zawierający mieszaninę 4 z 6wymienionych barwników (przygotowano 2 różne mieszaniny: Mix A i Mix B).Napój był konserwowany chemicznie przy użyciu benzoesanu sodu. Wyniki badańwykazały, że spożycie napoju zawierającego mieszaninę barwników było związanez wystąpieniem nadaktywności w obu grupach wiekowych dzieci. Zaobserwowanonastępujące objawy: przerywanie cudzych wypowiedzi lub gadatliwość, „wierceniesię”, wzburzenie z błahej przyczyny (impulsywność), niepokój, nadpobudliwośćruchową, problemy z koncentracją.Powyższe badania były następnie analizowane przez dwie niezależne organizacjenaukowe: Komitet Toksykologiczny Wielkiej Brytanii (4) oraz Europejski Urządds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) (5). Obie organizacje nie stwierdziłynieprawidłowości w przeprowadzonych badaniach.Rezultatem tych badań było wprowadzenie w krajach Unii Europejskiejobowiązku umieszczania ostrzeżenia na etykietach środków spożywczychzawierających którykolwiek z 6 barwników. Ostrzeżenie jest podawanebezpośrednio po nazwie lub numerze E ... barwnika, w postaci następującegosformułowania: „może mieć szkodliwy wpływ na aktywność i skupienie uwagi udzieci”. Przepis ten jest zawarty w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego iRady (WE) nr 1333/2008 (1) i obowiązuje od dnia 20 lipca 2010 roku.Rozporządzenie wspólnotowe nr 1333/2008 (1) zawiera również wymógustanowienia programu ponownej oceny dopuszczonych obecnie substancjidodatkowych przez EFSA. Szczegóły tego programu zostały następnie ujęte wrozporządzeniu Komisji (UE) nr 257/2010 z dnia 25 marca 2010r. (6). Wopracowanym programie, jako priorytet wskazano ocenę bezpieczeństwa 6barwników będących przedmiotem badań brytyjskich. Wyniki ponownej ocenydokonanej przez EFSA ukazały się w listopadzie 2009 roku (7-12). Akceptowanedzienne pobranie (ADI) dla trzech barwników: żółcieni chinolinowej (E 104),żółcieni pomarańczowej FCF (E 110) oraz czerwieni koszenilowej A (E 124)zostało obniżone. Jednocześnie EFSA stwierdził, że narażenie konsumentów na tebarwniki, zarówno dorosłych jak i dzieci, może przekraczać nowo wyznaczoneADI. W przypadku pozostałych barwników ADI nie uległo zmianie, jednak EFSAzaznaczył, że ADI dla azorubiny (E 122) lub czerwieni Allura AC (E 129) może762J. Gajda-Wyrębek i inniNr 3być przekroczone przez dzieci, które spożywają duże ilości produktówzawierających te barwniki. Dodatkowo EFSA stwierdził, ze nieduża część populacjimoże nie tolerować tartrazyny (E 102); objawami może być np. zaczerwienienieskóry. Jednocześnie stwierdzono, że nie można wskazać ciągu przyczynowo-skutkowego pomiędzy indywidualnymi barwnikami a wynikami badańdotyczącymi zachowania dzieci (dzieciom podawano napój zawierający mieszaninębarwników).W tabeli I przedstawiono poprzednie oraz aktualne wartości ADI dla barwnikówbędących przedmiotem ponownej oceny.T a b e l a I . Wartości akceptowanego dziennego pobrania (ADI) barwników przed i po ponownej ocenieT a b l e I . Values of Acceptable Daily Intake (ADI) for colours before and after new evaluationNazwa barwnika i numer wg systemuoznaczeń Unii EuropejskiejTartrazyna (E 102)Żółcień chinolinowa (E 104)Żółcień pomarańczowa FCF (E 110)Azorubina (E 122)Czerwień koszenilowa A (E 124)Czerwień Allura AC (E 129)Poprzednia wartość ADI[mg/kg masy ciałaczłowieka/dzień]7,5102,5447Obecna wartość ADI[mg/kg masy ciałaczłowieka/dzień]7,50,5140,77W związku z wynikami najnowszej oceny barwników będących przedmiotembadań brytyjskich, w Komisji Europejskiej trwają aktualnie prace nad obniżeniemdopuszczalnych dawek tych barwników w żywności lub nawet wycofaniem ichdopuszczenia do niektórych środków spożywczych. Zmiany w przepisachdotyczących warunków stosowania ww. barwników powinny ukazać się do końca2011 roku.Aktualne wymagania zawarte w obowiązującym rozporządzeniu MinistraZdrowia (2), dotyczące dopuszczalnych limitów ww. barwników w wybranych dobadań produktach – napojach bezalkoholowych oraz wyrobach cukierniczych -podano w tabeli II.Tabela II.cukierniczychDopuszczalna zawartość barwników w aromatyzowanych napojach bezalkoholowych i wyrobachT a b l e I I . Content limits of colours in aromatized soft drinks and confectioneryŚrodek spożywczyAromatyzowane napojebezalkoholoweWyroby cukierniczeSuma barwników:E 102, E 104, E 129, E 110,E 122, E 124100 mg/litr300 mg/kgMaksymalny poziom każdego zbarwników:E 110, E 122, E 12450 mg/litr50 mg/kgNr 3Zawartość barwników w środkach spożywczych763Celem niniejszej pracy była ocena zawartości w wybranych środkachspożywczych barwników będących przedmiotem badań z Southampton. Barwnikite są stosowane w wielu produktach, które chętnie spożywają dzieci, np. napojebezalkoholowe, wyroby cukiernicze, pieczywo cukiernicze, wyroby ciastkarskie,lody, desery, przekąski typu snack.MATERIAŁ I METODYPodstawą do zakwalifikowania produktów do badań był ich skład i deklarowanaprzez producenta obecność jednego lub kilku z następujących barwników: E 102, E104, E 110, E 122, E 124, E 129. Wszystkie produkty pochodziły z obrotuhandlowego i były zakupione w Warszawie na początku listopada 2010r. Analiziepoddano łącznie 20 produktów, w tym 12 napojów bezalkoholowych i 8 wyrobówcukierniczych. Wśród zakupionych napojów bezalkoholowych znalazło się 8napojów gazowanych i 4 napoje niegazowane. W składzie 7 napojów byłwymieniony sok owocowy, 8 z nich było konserwowanych chemicznie, dodateksubstancji słodzących był zadeklarowany w 10 napojach. Trzy napoje zawierałysubstancje wzbogacające. W przypadku wyrobów cukierniczych – 8 rodzajów –przeważały karmelki; ponadto wśród badanych produktów znalazły się cukierkipudrowe prasowane.W odniesieniu do wyrobów cukierniczych metoda polegała na wyekstrahowaniubarwników z próbki wodą w temperaturze 60ºC, a następnie oczyszczeniu nakolumnie SPE z wypełnieniem poliamidowym (CHROMABOND SPE PA F6ml/1000mg, Macherey-Nagel). Na kolumnę SPE nanoszono od 10-30 mlroztworów barwników. W celu uniknięcia substancji niepożądanych, kolumny ponaniesieniu roztworów próbek, przepłukiwano odpowiednimi rozpuszczalnikami(woda dla cukrów, aceton dla produktów zawierających tłuszcze). Barwnikiwymywano za pomocą metanolu amoniakalnego (3 krople amoniaku/ 20 mlmetanolu). Otrzymane metanolowe roztwory barwników odparowywano do suchapod azotem, w temperaturze 60ºC. Następnie barwniki rozpuszczono w 1 ml wodydejonizowanej. Roztwory wodne barwników przenoszono do fiolek przyzastosowaniu filtrów strzykawkowych Millex –LCR 25mm (średnica porów0,45μm, Millipore).W przypadku napojów bezalkoholowych 5 ml płynu nanoszono bezpośrednio nakolumnę SPE. W razie potrzeby próbki były uprzednio odgazowywane za pomocąłaźni ultradźwiękowej. Dalsze postępowanie przy przygotowywaniu próbki byłoidentyczne jak dla wyrobów cukierniczych.Zatężony ekstrakt rozdzielano na kolumnie HPLC w odwróconym układzie faz, aposzczególne barwniki identyfikowano oraz oznaczano ilościowo wykorzystującwidma UV/VIS wykonane przy pomocy detektora fotodiodowego DAD (praca wzakresie długości fali 400-650 nm). Do badań wykorzystano systemchromatograficzny Waters Alliance 2695 z detektorem DAD fotodiodowym –764J. Gajda-Wyrębek i inniNr 3absorpcyjnym 2996, wyposażony w automatyczny dozownik próbek oraz pompę,pozwalającą uzyskać elucję gradientową.Do rozdziału barwników zastosowano kolumnę ODS2 (250 mm/4,6mm/5μm,Waters) wraz z przedkolumną ODS2 (10 mm/4,6 mm, Waters). Zakres przepływuwynosił od 50 μl/min do 5 ml/min. Objętość nastrzyku - 10 μl. Fazę ruchomąstanowiły: Składnik A – metanol (Merck), składnik B – bufor: wodorofosforandiamonowy (Fluka) (1,32g w 1000 ml H2O). Maksima absorpcji każdego barwnikawynosiły odpowiednio: E 102 – 426 nm, E 104 – 411 nm, E 110 – 485 nm, E 122 –516 nm, E 124 – 505 nm, E 129 – 504 nm, E 133 – 630 nm. Do badań użytowzorców barwników spożywczych wyprodukowanych w Instytucie Barwników iProduktów Organicznych w Zgierzu. W trakcie badań, jeżeli nie podano inaczej,stosowano odczynniki o czystości do analiz oraz wodę oczyszczoną w procesiedejonizacji i odwróconej osmozy.WYNIKI I ICH OMÓWIENIEBadane próbki napojów bezalkoholowych odznaczały się zróżnicowanympoziomem barwników, tj. w zakresie od 0,5 mg/l do 64,6 mg/l. W przypadkuwyrobów cukierniczych zawartość poszczególnych barwników wynosiła od 1,6mg/kg – 119,8 mg/kg (tab. III). Zawartości barwników w badanych produktachprzedstawiono w tabelach IV i V.Zawartość barwników we wszystkich próbkach odpowiadała wymaganiomustawodawstwa. W badanej populacji napojów mediana wynosiła 8,6 mg/l; a 90-typercentyl - 44,83 mg/l. W przypadku cukierków wartość mediany to 17,1 mg/kg; a90-ty percentyl - 110,78 mg/kg. Uzyskane wyniki wskazują, że poziomybarwników w produktach spożywczych dostępnych na rynku są znacznie niższe odobowiązujących limitów.Zaobserwowano, że wielu producentów zrezygnowało z użycia barwnikówbędących przedmiotem badań, na rzecz innych barwników jak również sokówowocowych lub wyciągów roślinnych, co może być spowodowane koniecznościąumieszczania na etykietach środków spożywczych ostrzeżenia o możliwościszkodliwego wpływu na aktywność i skupienie uwagi u dzieci.T a b e l a I I I . Zakres oznaczonych poziomów barwnikówT a b l e I I I . The range of determined colours levelsBarwnikiE 102E 104E 110E 122E 124E 129Napoje bezalkoholowe [mg/l]1,4 - 8,30,50,9 - 7,811,3 - 40,12,3 - 19,964,6Cukierki [mg/kg]3,9 - 119,89,0 - 36,11,6 - 26,021,81,6 - 12,73,4 - 35,9
[ Pobierz całość w formacie PDF ]